Hoge Raad laat zich uit over het wetenschapsvereiste bij de actio pauliana in faillissement

Om de benadeling van schuldeisers van een failliet tegen te gaan, staat aan de faillissementscurator de actio pauliana van artikel 42 Fw ter beschikking. Op grond van die bepaling kan de curator een rechtshandeling vernietigen die voorafgaand aan het faillissement onverplicht is verricht terwijl de schuldenaar wist dat die benadelend zou zijn voor de schuldeisers.

In sommige gevallen hebben voorafgaand aan het faillissement veel verschillende rechtshandelingen plaatsgevonden die in samenhang met elkaar benadelend zijn geweest voor (bepaalde) schuldeisers. Het is dan voor de curator niet altijd eenvoudig om per rechtshandeling aan te tonen dat deze benadelend was voor de schuldeisers. Als sprake is van een zodanig samenhangend geheel van rechtshandelingen, kan de curator de nadelige gevolgen ervan wel in onderling verband beoordelen. Dat volgt uit het Air Holland-arrest van de Hoge Raad.

Op 20 juni 2025 heeft de Hoge Raad zich opnieuw uitgelaten over de vereisten van de actio pauliana bij een samenstel van rechtshandelingen (ECLI:NL:HR:2025:975). Niet alleen de nadelige gevolgen van het samenstel moeten in onderling verband worden beoordeeld, maar ook de vraag of de schuldenaar wist of behoorde te weten dat het samenstel benadelend zou zijn.

Achtergrond

Mega/NPB was een grote projectontwikkelaar: zij kocht agrarische grond en verkocht deze met winst na bestemmingswijzigingen. Zij werd gefinancierd door Rabobank met een rekening-courantkrediet. Naar aanleiding van de financiële crisis van 2008 maakte Rabobank kenbaar deze financiering niet onder de bestaande voorwaarden te zullen continueren. Voor Mega/NPB was dit een kritiek moment: als Rabobank het uitstaande krediet opeiste, zou dit leiden tot grote continuïteitsproblemen.

Vlak daarna verrichtte Mega/NPB diverse rechtshandelingen met (het aan haar gelieerde) Nebo c.s. Deze rechtshandelingen zagen onder meer op bouwclaimovereenkomsten, aansprakelijkstellingen, terugkoopovereenkomsten, vestiging van zekerheden, leveringen van onroerende zaken en een dividenduitkering. Deze rechtshandelingen kwamen erop neer dat Mega/NPB al haar activa aan Nebo c.s. heeft overgedragen en feitelijk geen bedrijfsactiviteiten meer kon uitoefenen. Uiteindelijk ging Mega/NPB failliet.

Na het faillissement heeft de curator namens Mega/NPB al deze rechtshandelingen als één samenstel aangemerkt en vernietigd op grond van artikel 42 Fw. De rechtbank en het hof hebben voor recht verklaard dat de vernietiging door de curator rechtsgeldig was. Daarop is Nebo c.s. in cassatie gegaan.

Cassatie

In cassatie klaagde Nebo dat het hof niet per rechtshandeling heeft beoordeeld of Mega/NPB wist of behoorde te weten dat de rechtshandelingen benadelend waren voor de schuldeisers. Het hof had namelijk slechts getoetst of bij het aangaan van het gehele samenstel van rechtshandelingen aan dit wetenschapsvereiste was voldaan.

De Hoge Raad gaat daar niet in mee. Ook bij het toetsen van de wetenschap moet worden gekeken naar het gehele samenstel van rechtshandelingen. Als een samenstel van rechtshandelingen benadelend is geweest, maar ten aanzien van een (of meer) daartoe behorende rechtshandeling(en) niet is voldaan aan het wetenschapsvereiste, zou de vernietigingsactie immers spaak lopen. De Hoge Raad oordeelt dat het daarom bepalend is of de schuldenaar op enig moment bij het verrichten van een samenstel van rechtshandelingen wist of behoorde te weten dat schuldeisers door de rechtshandelingen benadeeld zouden worden. Dit geldt bij toepassing van artikel 42 lid 2 Fw ook ten aanzien de vereiste wetenschap bij de wederpartij van de schuldenaar. 

Daar voegt de Hoge Raad nog aan toe dat ook de beoordeling van de onverplichtheid, die artikel 42 Fw als voorwaarde stelt voor vernietiging, moet worden betrokken op het samenhangende geheel van rechtshandelingen.

Conclusie

De uitspraak van de Hoge Raad schept duidelijkheid over de vereisten van de actio pauliana bij een samenstel van rechtshandelingen. Wanneer voorafgaand aan het faillissement veel verschillende rechtshandelingen hebben plaatsgevonden, kan de curator dat samenstel als geheel beoordelen. Is dat samenstel (i) als geheel benadelend voor de schuldeisers, (ii) is op enig moment sprake geweest van wetenschap van die benadeling en (iii) is één van die rechtshandelingen onverplicht verricht, dan kan de curator het gehele samenstel van rechtshandelingen vernietigen op grond van artikel 42 Fw. Als gevolg van deze uitspraak is het gemakkelijker voor curatoren om een faillissementspauliana in te roepen. 

Wij houden u op de hoogte van de ontwikkelingen. Wilt u meer informatie over de faillissementspauliana? Lees dan ook ons kennisbankartikel 'Faillissementspauliana'.

Meer weten over dit onderwerp? Neem dan contact op met een van onze specialisten.