Hoogtechnologisch draagmoederschap

03-03-2022

Er zijn twee vormen van draagmoederschap: hoog- en laagtechnologisch. Bij laagtechnologisch draagmoederschap vindt de bevruchting via de natuurlijke weg of via kunstmatige inseminatie plaats.
De eicel is dan per definitie afkomstig van de draagmoeder. In geval van hoogtechnologisch draagmoederschap wordt bij de draagmoeder een embryo ingebracht dat is ontstaan door in-vitrofertilisatie (IVF). De eicel en zaadcel zijn doorgaans afkomstig van het paar dat een kind wenst (de ''wensouders''), maar het is ook mogelijk om gebruik te maken van donoren.

Gebrek aan wettelijke regelingen rechtsgevolgen draagmoederschap

In Nederland is hoogtechnologisch draagmoederschap onder strikte voorwaarden mogelijk, bijvoorbeeld wanneer de wensmoeder om medische redenen zelf niet zwanger kan worden. Wensouders dienen zelf een draagmoeder te benaderen en mogen haar hooguit een onkostenvergoeding betalen. Bevordering van (commercieel) draagmoederschap is verboden. Er bestaan in Nederland echter geen wettelijke regelingen die de rechtsgevolgen van draagmoederschap regelen. Ook zijn er geen internationale regelingen.

In de praktijk wijken wensouders vaak uit naar het buitenland. Er komen dan (internationaal) privaatrechtelijke vragen op. Kan de buitenlandse geboorteakte in Nederland worden erkend? Wie zijn de juridische ouders van het kind? Wie is belast met het gezag? Is de ontstaansgeschiedenis van het kind op termijn te achterhalen?

Prejudiciële vragen rechtbank Den Haag 

De rechtbank Den Haag werd afgelopen december geconfronteerd met dit gebrek aan regelingen.
De wensouders, twee op dat moment in Nederland wonende Israëlische mannen, hebben in de Verenigde Staten gebruik gemaakt van hoogtechnologisch draagmoederschap waarna daar het kind is geboren.
Zij verzoeken de rechtbank voor recht te verklaren dat zij beiden juridisch ouder met ouderlijk gezag zijn.
Er spelen echter verschillende complicerende factoren. Zo is er gebruik gemaakt van een onbekende eiceldonor. In Nederland is dit niet toegestaan. In de Amerikaanse geboorteakte staan de wensouders als ouders vermeld. Ook dat is in Nederland niet toegestaan vanwege het mater semper certa beginsel.
De Nederlandse wet bepaalt namelijk dat de vrouw uit wie het kind wordt geboren van rechtswege de juridische ouder is. Een buitenlandse geboorteakte wordt in Nederland daarom alleen erkend en ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand als de draagmoeder daarop als de juridische moeder is vermeld.

De rechtbank heeft op 17 december 2021 dertien prejudiciële vragen aan de Hoge Raad gesteld over hoogtechnologisch draagmoederschap en de erkenning van familierechtelijke banden die voortvloeien uit de buitenlandse geboorteakte. De definitieve beslissing van de rechtbank is aangehouden in afwachting van de antwoorden van de Hoge Raad. Dat betekent dat deze ouders voorlopig nog in onzekerheid verkeren en tegen praktische problemen aanlopen. Zo ontvangen zij geen kinderbijslag en is het onmogelijk het kind in te schrijven op een kinderdagverblijf.

Oordeel rechtbank Zeeland-West-Brabant

Ook de rechtbank Zeeland-West-Brabant werd recentelijk geconfronteerd met het gebrek aan regelingen. In deze zaak hebben de wensouders een hoogtechnologisch draagmoederschapstraject doorlopen in Georgië. Het traject was met voldoende waarborgen omkleed. Zo is er geen gebruik gemaakt van een anonieme donor, is een draagmoederschapsovereenkomst opgesteld, is de draagmoeder begeleid en ondersteund door deskundigen en heeft zij de wensouders toestemming gegeven het kind te adopteren. Op de geboorteakte zijn de wensouders (en niet de draagmoeder) als ouders vermeld. De wensouders zijn naar Georgisch recht met het gezag belast. Zowel de geboorteakte als de gezagsituatie kunnen in Nederland niet erkend worden.

De wensouders kregen van de rechtbank de keuze om de antwoorden van de Hoge Raad af te wachten. Zij wilden echter liever duidelijkheid op korte termijn, omdat ze al een jarenlang traject achter de rug hadden. De rechtbank oordeelt vervolgens dat het draagmoederschapstraject in Georgië met waarborgen is omkleed die grotendeels overeenkomen met de aanbevelingen van de Staatcommissie Herijking Ouderschap. Het kind had niks te verwachten van de draagmoeder in haar hoedanigheid als ouder of opvoeder. Het gezag van de draagmoeder wordt daarom beëindigd en het adoptieverzoek van de wensouders wordt toegewezen.
De geboortegegevens van de minderjarige worden ingeschreven. De wensouders krijgen de voogdij en nadat de adoptie in kracht van gewijsde is gegaan, ontstaat van rechtswege het ouderlijk gezag.

Wetsvoorstel draagmoederschap

Er zijn al enige tijd ontwikkelingen gaande. De Staatcommissie Herijking Ouderschap heeft op 7 december 2016 het adviesrapport 'Kind en ouders in de 21e eeuw' uitgebracht. Naar aanleiding van het rapport is een conceptwetsvoorstel Kind, draagmoederschap en afstamming opgesteld. De internetconsultatie is op 22 mei 2020 gesloten. Naar verwachting wordt in het voorjaar van 2022 een nieuwe versie van het wetsvoorstel gepresenteerd. Daarnaast is het afwachten hoe de Hoge Raad de prejudiciële vragen beantwoord. Wij houden u op de hoogte.

Heeft u vragen over draagmoederschap of (ouderlijk) gezag, neem dan gerust contact op met één van onze specialisten.

Dit is een Legal Update van Simone de Graaff en Els van Bruggen.

Download als pdf

Specialist(en)